LIGJI NR. 2004/11 PËR NJËSITË MATËSE

GAZETA ZYRTARE E REPUBLIKËS SË KOSOVËS / PRISHTINË: VITI III / Nr. 29 / 01 KORRIK 2008 LIGJI NR. 2004 / 11 PËR NJËSITË MATËSE Kuvendi i Kosovës, Në bazë të Rregullores nr. 2001/ 9 të datës 15 maj 2001 të Kornizës Kushtetuese për Vetëqeverisjen e Përkohshme në Kosovë, e në veçanti nenet 5.1 (ç), 9.1.1, 9.3.3, 11.2, Miraton: LIGJIN PËR NJËSITË MATËSE Dispozitat e Përgjithshme

Neni 1 Me këtë Ligj rregullohet përcaktimi i njësive matëse në Kosovë, emërtimi dhe simbolet e tyre, lëmitë dhe fushat e aplikimit, obligimi i përdorimit të këtyre njësive dhe mënyrat e zbatimit të tyre në pajtim me Dokumentin D1, të Organizatës Ndërkombëtare të Metrologjisë Legale (OIML)/ International Document of the International Committee of Legal Metrology: CIML 1975 D.I. No. 1/.

Neni 2 Përdorimi i njësive matëse ligjore është i detyrueshëm në këto fusha: a. në lëmin e ekonomisë (prodhimtari, ndërtimtari, energjetikë, industri, tregti,), në shërbimet shëndetësore dhe në mbrojtjen e ambientit; b. në aktet ligjore e nënligjore, në tekstet shkollore, në kontrata, njoftime, mbishkrime dhe në të gjitha aktet dhe dokumentet tjera zyrtare.

Neni 3 Përkufizimi, vlerësimi dhe mënyrat e përdorimit të njësive matëse përcaktohen me akte nënligjore dhe standarde të pranuara, të cilat i harton Instituti për Metrologji Legale i Kosovës dhe i miraton Ministria për Tregti dhe Industri. Njësitë Matëse

Neni 4 Njësitë matëse legale në Kosovë janë: 4.1. Njësitë e sistemit ndërkombëtar (në vazhdim: njësitë SI), dhe atë: i. Njësitë themelore SI (tabela 1); ii. Njësitë e derivuara SI, me emra dhe simbole të veçanta (tabela 2); iii. Njësitë e derivuara SI, emrat dhe simbolet e të cilave përfshijnë njësi të derivuara SI, me emra dhe simbole të veçanta (tabela 3). 4.2. Një numër i kufizuar i njësive të lejuara, jashtë sistemit ndërkombëtar SI: i. Njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim të gjerë (tabela 4); 2 ii. Njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim, vlerat e të cilave janë përcaktuar eksperimentalisht (tabela 5); iii. Njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim në raste të posaçme (tabela 6). 4.3. Njësitë tjera jashtë SI të ndaluara për përdorim: i. Njësi të derivuara të sistemit CGS, me emërtime të posaçme të ndaluara për përdorim, (tabela 7); ii. Njësi jashtë SI të ndaluara për përdorim (tabela 8). 4.4. Parashtesat (prefiksat): i. Parashtesat (prefiksat), në SI, (tabela 9); ii. Prefiksat për shumëfishat binarë, (tabela 10); iii. Krahasime me prefiksat SI, (tabela 11). 4.5. Emrat dhe simbolet e madhësive dhe njësive të sistemit SI dhe jashtë sistemit SI, të paraqitura në paragrafët 1,2,3 dhe 4, të këtij neni, janë dhënë në shtesën nr. 1, që është pjesë përbërëse e këtij ligji.

Neni 5 Përveç njësive matëse ligjore nga neni 4 i këtij Ligji, në Kosovë mund të përdoren edhe njësitë tjera matëse: a. nëse përdorimi i njësive të tilla matëse është pranuar me marrëveshje ndërkombëtare; b. nëse për mallin, shërbimin apo të dhënat për eksport jashtë Kosovës, në atë vend përdoren këto njësi matëse.

Neni 6 Gjatë vënies në qarkullim të mallit të importuar, shërbimeve apo informacioneve, shënimet e paraqitura në njësitë matëse, të cilat nuk janë në pajtueshmëri me dispozitat e këtij ligji, të shprehen edhe në njësitë matëse të miratuara me këtë ligj.

Neni 7 Për bartjen apo përpunimin e të dhënave, njësitë matëse mund të paraqiten me simbole të rregulluara veçanërisht për sisteme me bashkësi të kufizuar të simboleve në bazë të normave ndërkombëtare.

Neni 8 Mbikëqyrjen mbi rregullsinë e njësive matëse e bënë inspeksioni i tregut, kurse ekspertizën mbi njësitë matëse e bënë Instituti i Metrologjisë Legale të Kosovës, me kërkesën e inspeksionit të tregut, Gjykatës, Doganës dhe palëve të tjerë fizik dhe juridik. Dispozitat Ndëshkuese

Neni 9 3 9.1. Me gjobë prej 1000 € deri 5000 € dënohet personi juridik nëse në qarkullimin e mallrave apo gjatë kryerjes së shërbimeve nuk e përdorë njësinë matëse të rregulluar me këtë ligj (neni 4, 5 dhe 6). 9.2. Për shkelje nga paragrafi 1 i këtij neni dënohet me gjobë prej 50 € deri 500 € edhe personi përgjegjës në ndërmarrje apo personi tjetër juridik.

Neni 10 10.1. Me gjobë prej 500 € deri 2500 € dënohet personi juridik nëse në punën e tij i përdor njësitë matëse në kundërshtim me dispozitat e këtij ligji ( neni 4); 10.2. Për shkelje nga paragrafi 1 i këtij neni dënohet me gjobë prej 50 € deri 500 € edhe personi përgjegjës në ndërmarrje apo personi tjetër juridik.

Neni 11 11.1. Me gjobë prej 150 € deri 500 € dënohet për kundërvajtje ndërmarrësi nëse njësitë matëse nuk i përdor me emrat dhe simbolet e rregulluara me këtë ligj (neni 4 dhe 5). 11.2. Për kundërvajtje nga paragrafi 1 i këtij neni dënohet me gjobë prej 50 € deri 250 € edhe personi përgjegjës në ndërmarrje apo personi tjetër juridik.

Neni 12 Me gjobë prej 150 € deri 500 € dënohet për kundërvajtje personi fizik i cili kryen veprimtari ekonomike me punë vetanake, nëse kryen ndonjërën nga aktet në nenet 9.,10 dhe 11 të këtij Ligji.

Neni 13 Të gjitha pagesat që rrjedhin nga aplikimi i dispozitave të këtij ligji derdhën në Buxhetin e Konsoliduar të Kosovës. Dispozitat Përfundimtare

Neni 14 Me hyrjen në fuqi të këtij Ligji shfuqizohen të gjitha aktet tjera normative që rregullojnë lëmin e njësive matëse.

Neni 15 Ky Ligj hyn në fuqi pas miratimit nga Kuvendi i Kosovës, në datën e shpalljes së tij nga Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm. UNMIK/ REG/2004/14 28.05.2004 4 SHTESA NR. 1. Njësitë matëse themelore të sistemit ndërkombëtar SI për matjen e dukurive dhe të madhësive fizike janë: Tabela 1: Njësitë themelore SI Madhësia themelore Njësia themelore Emri Simboli Emri Simboli gjatësia l metri m masa m kilogram i kg koha t sekonda s intensiteti i rrymës elektrike I amperi A temperatura termodinamike T kelvini K sasia e materies n moli mol intensiteti i dritës Iv kandela cd Tabela 2: Njësitë e derivuara SI me emra dhe simbole të veçantë Njësia e derivuara SI 5 Tabela 3: Njësive e derivuara SI emrat dhe simbolet e të cilave përfshijnë njësi të derivuara SI me emra dhe simbole të veçantë Njësia e rrjedhur SI Madhësia e derivuar Emri Simboli Emri Si m bo li Sh pr eh ja pë rm es n jës iv e tje ra SI Sh pr eh ja pë rm es n jës iv e th em el o re SI këndi në rrafsh radian rad - m·m-1 = 1 këndi hapësinor steradian sr - m2·m-2 = 1 frekuenca herc Hz - s-1 forca njuton N - m·kg·s-2 shtypja paskal Pa N/m2 m-1·kg·s-2 energjia, puna, sasia e nxehtësisë xhul J N·m m 2 ·kg·s-2 fuqia, fluksi radiant vat W J/s m2·kg·s-3 ngarkesa elektrike kulon C - s·A ndryshimi i potencialit elektrik,forca elektromotore volt V W/A m2·kg·s-3·A-1 kapaciteti elektrik farad F C/V m-2·kg-1·s4·A2 rezistenca elektrike ohm Ω V/A m2·kg·s-3·A-2 përçueshmëria elektrike siemens S A/V m-2·kg-1·s3·A2 fluksi magnetik veber Wb V·s m2·kg·s-2·A-1 induksioni magnetik tesla T Wb/m2 kg·s-2·A-1 Induktiviteti henri H Wb/A m2·kg·s-2·A-2 temperatura e Celsiusit shkallë Celsius °C - K fluksi i dritës lumen lm cd·sr (c) m2·m-2·cd = cd ndriçimi luks lx lm/m2 m2·m-4·cd = m-2·cd aktiviteti i radionuklidit bekerel Bq - s-1 doza e absorbuar e rrezatimit jonizues, energjia specifike grej Gy J/kg m2·s-2 doza ekuivalente e rrezamit jonizues sivert Sv J/kg m 2 ·s-2 aktiviteti katalitik katal kat s-1·mol 6 viskoziteti dinamik paskal sekonda Pa·s momenti i forcës njuton metër N·m tensioni sipërfaqësor njuton per metër N/m shpejtësia këndore radian per sekondë rad/s nxitimi këndor radian për sekondë në katror rad/s2 densiteti i fluksit termik (irradiance) vat për metër katror W/m 2 termokapaciteti, entropia xhul për kelvin J/K termokapaciteti specifik, entropia specifike xhul për kilogram kelvin J/(kg·K) energjia specifike xhul për kilogram J/kg përçueshmëria termike vat për metër kelvin W/(m·K) densiteti i energjisë xhul për metër kub J/m3 intensiteti i fushës elektrike volt për metër V/m densiteti I ngarkesës elektrike kulon për metër kub C/m3 densiteti I fluksit elektrik kulon për metër katror C/m2 permitiviteti farad për metër F/m permeabiliteti henri për metër H/m energjia molare xhul për mol J/mol entropia molare, termokapaciteti molar jul për mol kelvin J/(mol·K) ekspozicioni (rrezet x dhe γ)i rrezatimit jonizues kulon për kilogram C/kg shkalla e dozës së absorbuar të rrezatimit jonizues grej për sekondë Gy/s intensiteti i rrezatimit vat për steradian W/sr ndriqushmëria vat për metër katror steradian W/(m2·sr) koncentrimi katalitik katal për metër kub kat/m3 Tabela 4: Njësitë jashtë SI të pranuara për përdorim të gjerë Madhësia Njësia 7 Emri Si m bo li Emri Si m bo li Vlera në njësi SI koha t minuta ora dita min h d 1 min = 60 s 1 h = 60 min 1 d = 24 h këndi në rrafsh ϕ shkalla minuta sekonda ° ’ ” 1 ° = (pi/180) rad 1’ = (1/60)° 1” = (1/60)’ vëllimi V litri L 1 L = 1 dm3 masa m tonelata t 1 t = 103 kg log neperi Np 1 Np = 1 ln beli B 1 B = (1/2)ln 10 Np Sqarim: Lejohet përdorimi e disa njësive që kanë hyrë në përdorim të thellë, siç janë: • Njësitë tradicionale matematikore për matjen e këndeve: shkalla këndore, minuti këndor (arkminuti) dhe sekonda këndore (arkseconda). • Njësitë tradicionale për matjen civile të kohës (minuti, ora, dita, dhe viti). • Dy njësi metrike që përdoren shpesh në jetën e përditshme: litri për vëllim dhe tona për masa të mëdha. Dy njësi logaritmike: neperi dhe beli. Tabela 5: Njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim vlerat e të cilave janë përcaktuar eksperimentalisht Madhësia Njësia Emri Simboli Emri Simboli Vlera në njësi SI energjia E elektronvolti eV 1 eV = 1,602 18*10 -19 J (përafërsisht) masa m njësia e unifikuar atomike e masës u 1 u = 1,660 54*10-27 kg (përafërsisht) gjatësia l njësia astronomike ua 1 ua = 1,495 98*1011 m (përafërsisht) Sqarim: Lejohet përdorimi i disa njësive shkencore jashtë SI të cilat paraqesin konstanta të rëndësishme në shkencë siç janë: njësia astronomike për gjatësi, njësia atomike e masës apo daltoni për masë dhe elektron volti për energji të cilat janë dhënë në tabelën 5. 8 Tabela 6: Njësi jashtë SI, të pranuara për përdorim në raste të posaqme Madhësia Njësia Simboli Vlera në njësitë SI gjatësia milë detare 1 milë detare = 1852 m shpejtësia knot 1 milë nautike për orë = (1852/3600) m/s densiteti linear teks 1 teks=10-6kg/m=1mg/m presioni I lëngjeve të trupit të njeriut milimetër kolonë me merkur mmHg 1 mmHg=133322Pa ar a 1 a = 1 dam2 = 102 m2 sipërfaqja hektar ha 1 ha = 1 hm2 = 104 m2 shtypja bar bar 1 bar = 0.1 MPa = 100 kPa = 1000 hPa = 105 Pa gjatësia angstrem Å 1 Å = 0.1 nm = 10-10 m seksioni barn b 1 b = 100 fm2 = 10-28 m2 Sqarim: Lejohet edhe përdorimi i disa njësive metrike dhe jometrike të cilat janë në përdorim tradicional në lëmenj të ndryshëm të shkencës. Përdorimin e këtyre njësive duhet kuptuar në atë mënyrë që me rastin e çdo përdorimi të jepet korrelacioni i tyre me njësitë përkatëse ndërkombëtare – SI. Këtu bëjnë pjesë këto njësi: • mila nautike si njësi e shpejtësisë dhe nyja (knot) njësi e shpejtësisë që tradicionalisht përdoren në detari dhe meteorologji. • ari dhe hektari njësi të shpeshta për sipërfaqe (në Shqipëri me të madhe përdoret edhe njësia e vjetër me origjinë turke – dulum që ka 10 ari). • bari si njësi e shtypjes me shumëfishat dhe nënfishat e ndërtuar sipas parashtesave përkatëse siç është milibari në meteorologji dhe kilobari në teknikë. • angstremi (ångström) si njësi e gjatësisë në fizikë dhe barni si njësi e seksionit efikas në fizikën nukleare. Tabela 7: Njësi të derivuara të sistemit CGS me emërtime të posaçme Madhësia Emri Simboli Vlera në njësi SI 9 puna, energjia erg erg 1 erg = 10–7 J forca din (dyn) dyn 1 dyn = 10–5 N puaz (poise) P 1 P = 1 dyn s/cm2 = 0.1 Pa s viskoziteti stoks (stokes) St 1 St = 1 cm2/s = 10–4 m2/s induksioni magnetik gaus G 1 G 10–4 T intensiteti i fushës magnetike oersted Oe 1 Oe (1000/4 ) A/m fluksi magnetik maksuell Mx 1 Mx 10–8 Wb shkëlqimi stilb sb 1 sb = 1 cd/cm2 = 104 cd/m2 ndriçueshmëria fot (phot) ph 1 ph = 104 lx nxitimi gal Gal 1 Gal = 1 cm/s2 = 10–2 m/s2 Sqarim: Në tabelën 7 janë dhënë njësi që mund të hasen në literaturë dhe preferohet që të evitohen nga përdoruesit. Me ndihmën e kësaj tabele ato shndërrohen në njësi SI dhe pastaj, vlerat bëhen të lejuara për përdorim. Tabela 8: Njësi jashtë SI të ndaluara për përdorim Madhësia Emri i njësisë Simboli Vlera në njësi SI aktiviteti i radionuklidëve kiri Ci 1 Ci = 3.7*10 10 Bq ekspozimi i rrezeve iks apo gama rëntgen R 1 R = 2.58*10 –4 C/kg doza e absorbimit të jonizimit rad rad 1 rad = 1 cGy = 10 –2 Gy doza ekuivalente rem rem 1 rem = 1 cSv = 10–2 Sv gjatësia njësia X 1 njësi X 1,002*10–4 nm nënfish i njësisë tesla gama 1 = 1 nT = 10–9 T jansky Jy 1 Jy = 10 –26 W · m–2 · Hz– 1 gjatësia fermi 1 fermi = 1 fm = 10–15 m masa karati metrik 1 karat metrik = 200 mg = 2*10–4 kg torr Torr 1 Torr = (101 325/760) Pa shtypja atmosfera normale atm 1 atm = 101 325 Pa nxehtësia kaloria cal 1 cal = 4,1868 J gjatësia mikron µ 1 µ = 1 µm = 10–6 m Sqarim: 10 Në tabelën 8 janë dhënë njësi jashtë SI dhe preferohet që të evitohen nga përdoruesit. Nëse hasen në literaturë, ato së pari duhet të shndërrohen në njësi SI sipas tabelës e pastaj vlerat e fituara bëhen të përdorshme në SI. Tabela 9: Parashtesat-prefiksat SI Faktori Emri Simboli 1024 Jota Y 1021 Zeta Z 1018 Ekza E 1015 Peta P 1012 Tera T 109 Giga G 106 mega M 103 kilo K 102 hekto H 101 deka da Sqarim: Parashtesat SI shërbejnë për krijimin e njësive decimale. Njësitë decimale krijohen: • nga të gjitha njësitë themelore SI, përpos njësisë kilogram-kg (tab.2). • nga të gjitha njësitë e derivuara SI të emërtuara posaçërisht, përpos njësisë shkallë celsius-0C (tabela 3). • Nga këto njësi jashtë SI të lejuara për përdorime të posaçme të emërtuara posaçërisht:litër (L), teks (tex), bar (bar), elektronvolt (eV), dhe varn (var). Tabela 10: Prefiksat për shumëfishat binarë Emri Simboli Faktori kibi Ki 210 = 1024 mebi Mi 220 = 1 048 576 gibi Gi 230 = 1 073 741 824 tebi Ti 240 = 1 099 511 627 776 pebi Pi 250 = 1 125 899 906 842 624 eksbi Ei 260 = 1 152 921 504 606 846 975 zebi Zi 270 = 1 180 591 620 717 411 303 424 jobi Yi 280 = 1 208 925 819 614 629 174 706 176 Sqarim: Faktori Emri Simboli 10-1 deci d 10-2 centi c 10-3 mili m 10-6 mikro µ 10-9 nano n 10-12 piko p 10-15 femto f 10-18 ato a 10-21 zepto z 10−24 jokto y 11 Në dhjetorin e viti 1998 IEC (International Electrotechnical Commission), ka aprovuar emrat dhe simbolet standarde të prefiksave të shumëfishave binarë. Këta prefiksa janë dhënë në tabelën 7. Emrat janë formuar nga dy shkronjat e parë e parashtesës ndërkombëtare për shumëfisha (ki, me, gi, ti, pi, ex, ze, yo), nga shkronjat bi që do të thotë binary që mund të zbatohen në njësinë bit apo byte. Simbolet e shumëfishave binarë janë formuar nga simboli i shumëfishit ndërkombëtar – SI (K, M, G, T, P, E, Z, Y) dhe shkronjës i (Ki, Mi, Gi, Ti, Pi, Ei, Zi, Yi). Në këtë rast shumëfishi kilo ka marrë simbolin K a mund të merret edhe k. Tabela 11: Krahasime me prefiksat SI një kibibit 1 Kibit = 210 bit = 1 024 bit një kilobit 1 kbit = 103 bit = 1 000 bit një mebibajt 1 MiB = 220 B = 1 048 576 B një megabajt 1 MB = 106 B = 1 000 000 B një gibibajt 1 GiB = 230 B = 1 073 741 824 B një gigabajt 1 GB = 109 B = 1 000 000 000 B Sqarim: Në tabelën 11 shihen disa shembuj të krahasimit të njësive binare me njësi ndërkombëtare.